…«نقد کردن که کاری نداره، اگه می‌تونی یه ساختمان طراحی کن.»…!


منتشر شده در: دوهفته نامه طراح امروز / شماره ۱۵، نیمه دوم اسفند ۱۳۹۵ ، صفحه آخر ، صفحه ۱۶

به قلم: مرتضی نظری‌زاده


قبل از مقدمه
برای آخرین مقاله سال و خداحافظی مقطعی، تصمیم بر آن شد که به مقوله نقد بپردازیم، به دلیل اینکه هرچه در شماره‌های قبل در این صفحه به چاپ رسیده است، به‌گونه‌ای نقد و بیان فسادهای موجود در فکر و روش در طراحی بوده است و تلاش شد در خلال بیان نقد با توجه به تجربه‌های واقعی در عرصه طراحی به‌ویژه طراحی معماری به بیان راه‌حل‌هایی بپردازیم، راه‌حل‌هایی که با بیان واقعیت‌هایی که از نزدیک لمس شده بود بیان گردید، البته مشخص است وقتی از روش‌های درست حرف می‌زنید تنها باید بی‌عمل باشید که در کارهای خودتان اشتباهی وجود نداشته باشد، به قول ضرب‌المثل معروف: دیکته ننوشته غلط ندارد، مخصوصاً درباره شخص من که همیشه دیکته‌هایم در دبستان دارای غلط بود.

مقدمه
حق با شماست، نقدی که در مجموعه مقالات صفحه آخر دوهفته‌نامه طراح امروز و مجموعه مقالات سنتز در فصلنامه طراح بیان‌شده است به برخی پروژه‌ها و کارهای طراحی‌شده توسط خود من هم وارد است و بسیاری از راهکارهای بیان‌شده در مقالات در پروژه‌های من رعایت نشده است، عیبی ندارد، چون از اول قرار بر این بود که خود را نقد کنیم و بعد سراغ دیگران برویم که البته فرصتی برای رفتن به سراغ دیگران باقی نماند، تمام آنچه بیان شد تجربیات شخصی بود، ایراداتی که با بسیاری از ایرادات جامعه معماری اشتراک داشت که اگر نداشت واکنشی در پی نداشت.

در پاسخ به برخی دوستان
من خود از این جمله در برابر منتقدان استفاده کرده‌ام: «نقد کردن که کاری نداره، اگه می‌تونی یه ساختمان طراحی کن.» معمولاً همه ما با این جملات راه نقد را بر منتقدان می‌بندیم، معماران بزرگ، منتقدان را به بی‌عملی و شعار متهم می‌کنند و باقی طراحان دور بودن از فضای کارهای واقعی را دلیلی برای گوش ندادن به منتقدان و تحلیل‌گران می‌دانند، استدلال بسیار احمقانه‌ای که در عرصه نقد سینما یا تئاتر و باقی هنرها هم دیده می‌شود، اما حالا که این جمله درباره مقالات انتقادی خودم کارکرد ندارد، هرچه می‌خواهم بی‌پروا می‌گویم، چون خوشبختانه به دلیل تجربه انجام طراحی‌های مختلف در سبک‌های مختلف، انجام کارهای معماری از برج تا ویلا و حضور در تمام عرصه‌های صنعت ساختمان به خود اجازه می‌دهم درباره معماری و نقد معماری بیش از دیگران بی‌پرده صحبت کنم، همه انواع ساختمان و انواع پروژه را از شخصی تا ملی تجربه کرده‌ام به همین دلیل دوستان معمار مجبور می‌شوند که گوش دهند و نمی‌توانند ایراد بگیرند که از بیرون حرف می‌زند، از این درون‌تر نمی‌توانم باشم که ممکن است از درون پاره شود.

…و اما
در پایان این مقاله همه متوجه یک مسئله می‌شویم که ما اساساً نقدی نداریم که بخواهیم آن را نقد کنیم و درباره آن صحبت نماییم. ما جنبه و روحیه نقد کردن و نقد شدن نداریم که منتقد و نقد داشته باشیم، نقد مسئله‌ای است به‌شدت جدی و حساس، چگونه وقتی همه‌چیز به‌شدت مسخره است، می‌توان به چنین مسئله مهمی پرداخت، وقتی هر چیز جدی تبدیل به شوخی و بازیچه افراد نادان می‌شود، وقتی هر نقد و منتقدی اگر از درون حلقه باشد در منان و امان است و اگر بیرون از حلقه باشد، حلقش و حلقومش در…، یکی از دوستان زمانی که خطوط بالا را می‌خواند به شوخی گفت:
وای بر منتقدان بی‌پشتوانه، وای بر سیاه نمایان بی‌تربیت.
منتقدانی که بی‌پروا به هر چیزی حمله می‌کنند خیلی زود ساکت می‌شوند، مردم خودشان آن‌ها را خاموش می‌کنند، ما در عین اینکه همیشه منتقد هستیم، اما درواقع غرغروهایی بی‌خاصیتیم، نه منتقد؛ زیرا منتقد سیاهی را با اصرار نمایش می‌دهد و دست نمی‌کشد و خسته نمی‌شود و ساکت نمی‌شود و دلسرد نمی‌شود و همه این‌ها برای ما سریع‌تر از آنچه فکر کنید رخ می‌دهد، چرا رخ می‌دهد؟ دلایلی دارد که خیلی سریع، صریح و کوتاه به آن می‌پردازیم.

ما همه خوبیم، خوب!!!
ما واقعاً خوبیم، ما همیشه برتر از نقد هستیم، همین است که همیشه در ادبیات نقد ما ازجمله: ایرانی‌ها این‌طوری، ایرانی‌ها اون طوری، استفاده می‌شود، کسی نیست بگوید: تو خودت کجایی هستی؟، بگو: ما ایرانی‌ها و خودت را برای نقد از درون آماده کن، ما نقد از درون نداریم، البته نقد از درون، مرتبه نهایی و پله آخر نقد است که ما تا آن فاصله زیادی داریم، ما نقد از بیرون و گوش سپردن و تحمل حرف‌های منتقدان را نداریم. معماری که به‌واسطه پول مردم تبدیل به فرد مشهوری شده است حالا تحمل نقد همان مردم را ندارد و آن‌ها را به نادانی متهم می‌کند، اساتید را به بی‌عملی، معماران جوان را به خامی و معماران باتجربه را به جمود، خلاصه برای هر قشر از منتقدان یک سیلی آبدار آماده دارد. معلوم است که کارهایش بدون منتقد تبدیل می‌شود به فاجعه.

منتقد صریح الکلام
منتقد می‌تواند با هر لفظی که خواست از کلمات و جملات استفاده کند، «اثل کلام را ول کرده‌ای و به این می‌چسبی که چرا چنین گفت، بی‌ادبانه گفت، یا ببین خودش گفته بود دیکته دبستانش بیست نبوده، حتی بلد نیست کلمه اصل را درست بنویسد» خوب برادر من به کیبورد نگاه کن، شاید تند تایپ می‌کرده، ص و ث کنار هم هستند و اشتباهاً دستش رفته روی ث، اما همین اشتباه کافی است تا خنجر را برداریم و طرف را پاره کنیم و بعد با خیال راحت که او نابود شد، برویم ماست و خیارمان را بخوریم و به مشکلات جهانی بیندیشیم، به قول آن منتقد بی‌ادب: «شما ماقبل آدم هستی» خلاصه اینکه آدم بدون نقد یعنی فاسد به ذات، خراب‌اندرخراب.

نقد از بیرون، تشویق از درون
در همه جای دنیا پله اول عادت به‌نقد از هنر شکل می‌گیرد، در قالب هنرهای مختلف از سینما تا ادبیات و تئاتر، ما را برای نقد و نگاه تیز به درون خود آماده می‌کند، حالا اینجا تلویزیون را روشن می‌کنی و در قالب یک سریال آمریکایی انواع توهین‌ها را به رئیس‌جمهور آمریکا می‌بینی، فساد کامل در دولت، فساد در انتخابات، در مردم و بعد تحلیل کارشناس ایرانی که می‌گوید تمام آمریکا را فساد اخلاقی، سیاسی، اقتصادی گرفته است. آن‌وقت آدم با خود می‌گوید این‌همه فساد در تمام آمریکا رخنه کرده اما آن‌ها با آرامش زندگی می‌کنند و ماهم که مشغول دست‌وپنجه نرم کردن با مشکلات جهانی هستیم و هیچ مشکل و نقدی را به هیچ جای خود تحمل نمی‌کنیم و نمی‌بینیم، در جامعه طراحی و معماری هم وضع به همین شکل است، هنوز یادمان نرفته که فیلیپ جانسون به خاطر برخی کارهایش خود را فاحشه خوانده بود.

نقد از درون، تشویق از بیرون
زمانی که نقد نهادینه شود و سال‌ها بگذرد و مردم هر منتقدی را با بی‌مهری و خشم از خود نرانند و پس از سال‌های سال که بگذرد، ما می‌شویم شبیه کارگردان معروف آمریکایی که خودش را نقد می‌کرد و می‌گفت: فلان فیلم من به‌کلی مزخرف است، یعنی در میان تشویق دیگران ما به ضعف‌های خود اقرار کنیم. عجب انسان‌هایی می‌شویم و کشور چقدر زیبا خواهد بود، زیبای مغرور، به آنچه واقعاً دارد، نه آنچه شاید با هزار اما و اگر در گذشته داشته است. معماران هم شاید روزی بفهمند آنچه هر روز به‌عنوان معماری به حلق خلق می‌ریزند چیزی جز تکرار، کپی‌برداری و زیاده‌خواهی برگرفته از عقده‌های خود و دیگران نیست و بهتر است گردن به‌نقد بنهند و دست از بافتن اراجیف برای معنادار کردن کارهای خود بردارند.
(در همین رابطه مقاله‌ای با عنوان: «ربط چیزها به شقیقه‌ها» در سیزدهمین شماره فصلنامه طراح از همین نویسنده به چاپ خواهد رسید)

در پایان
تا نقد نباشد و خود را بابت کارهای … سرزنش نکنیم، هیچ‌گاه از مسیر … که باقدرت در آن پیش می‌رویم، دست برنمی‌داریم و هر روزمان … تر از دیروز خواهد بود.
خودتان سه جای خالی را با کلمات مناسب حالتان پرکنید…

 

منتشر شده در: دوهفته نامه طراح امروز / شماره ۱۵، نیمه دوم اسفند ۱۳۹۵ ، صفحه آخر ، صفحه ۱۶

به قلم: مرتضی نظری‌زاده

کپی‌رایت این مطلب متعلق به مولف می‌باشد. لذا بازنشر آن در نشریات و فضای وب (وب‌سایت‌ها یا شبکه‌های اجتماعی) با هر شکل و عنوان، فقط با پذیرش کتبی شرایط گروه رسانه‌ای طراح در ثبت مرجع و ماخذ امکان‌پذیر است.